Οι «τρύπες» των ελληνικών μυστικών υπηρεσιών

Οι υπηρεσίες πληροφοριών στην Ελλάδα έχουν, όχι αδικαιολόγητα, μια αρνητική εικόνα στα μάτια της ελληνικής κοινής γνώμης. Πρώτα ως Κεντρική Υπηρεσία Πληροφοριών και πιο πρόσφατα ως Εθνική Υπηρεσία Πληροφοριών, η εν λόγω υπηρεσία ταυτίστηκε με το αυταρχικό κράτος ή καλύτερα το παρακράτος και με τον χαφιεδισμό. Το σημείο-σταθμός για τις ελληνικές υπηρεσίες πληροφοριών ήταν η υπόθεση ή καλύτερα το «φιάσκο» Οτσαλάν. Το προφανές συμπέρασμα της εν λόγω υπόθεσης ήταν ότι, σε μια εποχή όπου οι «γκρίζες» επιχειρήσεις δεν αποτελούν πλέον ένα εξαιρετικά σπάνιο φαινόμενο, η Ελλάδα αποδείχθηκε ανέτοιμη τόσο όσον αφορά τις μυστικές υπηρεσίες όσο και τον θεσμικό μηχανισμό χειρισμού κρίσεων. Αμεσο αποτέλεσμα της υπόθεσης Οτσαλάν ήταν η προσπάθεια εκσυγχρονισμού της ΕΥΠ, που ξεκίνησε με την τοποθέτηση ενός εν ενεργεία πρέσβη στη θέση του διοικητή της εν λόγω υπηρεσίας. Από το 1999 γίνεται μια προσπάθεια για τη μεταμόρφωση της υπηρεσίας με σημαντικές αλλαγές σε θέματα αρμοδιοτήτων, οργάνωσης και στελέχωσης. Η προσπάθεια αυτή επιταχύνθηκε από τις ανάγκες ασφαλείας των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004. Το κρίσιμο ερώτημα είναι βεβαίως αν αυτό το «νέο πνεύμα» επεκτάθηκε στον επιθυμητό βαθμό σε πολλά από τα παλαιότερα στελέχη της ΕΥΠ.
Τον τελευταίο καιρό έχει εκδοθεί ένας αριθμός μελετών για θέματα πληροφοριών γενικότερα και λειτουργίας της ΕΥΠ ειδικότερα.
Το κείμενο του πρέσβη ε.τ. Παύλου Αποστολίδη, τέως διοικητή της ΕΥΠ (1999-2004), αποτελεί μια χρήσιμη εισαγωγή στον ρόλο των υπηρεσιών πληροφοριών, στον «κύκλο πληροφοριών» και στον έλεγχο των υπηρεσιών. Ο Αποστολίδης περιγράφει τις παθογένειες της υπηρεσίας δίδοντας έμφαση στην έλλειψη αξιοκρατίας στη στελέχωση και στην απουσία οργανωμένου αρχείου, γεγονός που επηρεάζει και τη θεσμική μνήμη της ΕΥΠ, ενώ εξαιρετικά ενδιαφέρουσες είναι οι παρατηρήσεις του περί υπαγωγής της ΕΥΠ στο (πρώην) υπουργείο Δημόσιας Τάξης το 2001, κίνηση που θεωρεί ότι δείχνει: α) τη φθίνουσα σημασία της ΕΥΠ στα μάτια των ελληνικών κυβερνήσεων ή, από άλλη σκοπιά, την απεμπλοκή της από τις εσωτερικές πολιτικές δραστηριότητες, β) την τάση της κυβέρνησης να θεωρήσει την ΕΥΠ Υπηρεσία Ασφαλείας αγνοώντας την εξωτερική της πτυχή, γ) την έλλειψη ενδιαφέροντος των υπουργών Εξωτερικών και Αμυνας για μια θεσμική σύνδεση με την ΕΥΠ. Με ιδιαίτερο ενδιαφέρον αναμένεται η έκδοση μιας πολύ μεγαλύτερης σε εύρος μελέτης του πρέσβη Παύλου Αποστολίδη για την ιστορία των πληροφοριών και των αρμοδίων υπηρεσιών στην Ελλάδα. (Το κείμενο υπάρχει εδώ).

Ο Μάνος Ηλιάδης, ο εγκυρότερος έλληνας στρατιωτικός αναλυτής και ειδικός σε θέματα πληροφοριών και συγγραφέας του εξαιρετικά τεκμηριωμένου και μοναδικού παγκοσμίως βιβλίου για την τουρκική υπηρεσία πληροφοριών ΜΙΤ, προσφέρει διπλή υπηρεσία με το νέο βιβλίο του: πρώτον, πολύτιμη πληροφόρηση από πρωτογενείς πηγές για τις εξελίξεις στην Κύπρο την κρίσιμη περίοδο Ιούνιος 1959 - Νοέμβριος 1960 (Συμφωνίες Ζυρίχης - Λονδίνου - ανεξαρτησία), τόσο για τις δραστηριότητες της Τουρκίας και των Τουρκοκυπρίων όσο και για τον ρόλο των Αγγλων· και, δεύτερον, πληροφόρηση για τον τρόπο προσέγγισης των θεμάτων από την (τότε) ΚΥΠ. Ο Ηλιάδης παρατηρεί ότι η παρεχόμενη πληροφόρηση δεν ελήφθη υπόψη από την πολιτική ηγεσία και καταλήγει στο συμπέρασμα ότι «... πρόκειται για συστημική αδυναμία του ελληνικού πολιτικού συστήματος, οφειλόμενη στην έλλειψη σχετικής παιδείας της πολιτικής ηγεσίας και στην άγνοια του ρόλου και της σημασίας των υπηρεσιών πληροφοριών, με χαρακτηριστικότερο σύγχρονο παράδειγμα τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίστηκε η κρίση των Ιμίων». Εμείς θα προσθέταμε και την περίπτωση του Ελληνοαμερικανού Στιβ Λάλας που έδιδε σημαντικές πληροφορίες στην Ελλάδα και συνελήφθη και καταδικάστηκε σε πολυετή φυλάκιση λόγω σφαλμάτων των ελλήνων «χειριστών» του.
Στο βιβλίο του ο Σάββας Καλεντερίδης περιγράφει την εξέλιξη της κρίσης Οτσαλάν και παραθέτει χρήσιμο υλικό για τους Κούρδους και τις ελληνοκουρδικές σχέσεις, καθώς και διάφορα υπηρεσιακά έγγραφα και αναφορές σχετικά με την υπόθεση Οτσαλάν. Η αφήγηση είναι λεπτομερειακή και το κείμενο διαβάζεται αρκετά εύκολα. Το βιβλίο επιβεβαιώνει τον ερασιτεχνισμό της ελληνικής πολιτικής ηγεσίας σε θέματα «γκρίζων επιχειρήσεων» αλλά και την ανεπάρκεια υπηρεσιακών παραγόντων, καθώς και την εξαιρετικά επικίνδυνη εμπλοκή διαφόρων ιδιωτών στην έλευση Οτσαλάν στην Ελλάδα και αποτελεί μια πολύ χρήσιμη πηγή για τη σκοτεινή αυτή σελίδα της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.

Το πιο αμφιλεγόμενο σημείο του βιβλίου είναι η βασική υπόθεση εργασίας του συγγραφέα ότι ο Οτσαλάν προσχεδιασμένα παραδόθηκε στους Τούρκους από την ελληνική κυβέρνηση. Πάντως τα όσα αναφέρει στις σελίδες 210-211 είναι σε έναν βαθμό αντιφατικά, αφού τα περισσότερα υποστηρίζουν την άποψη περί ατυχών χειρισμών ή/και ανικανότητας. Εξάλλου, ο συγγραφέας, όντας εκτός Ελλάδας τις κρίσιμες ημέρες, δεν θα μπορούσε να έχει καθαρή εικόνα των διεργασιών σε πολιτικό επίπεδο. Σε κάθε περίπτωση, πάντως, το βιβλίο αποτελεί την προσωπική κατάθεση ενός ανθρώπου του οποίου η εντιμότητα και οι (αποδεδειγμένες) επαγγελματικές ικανότητες και η προσφορά δύσκολα μπορούν να αμφισβητηθούν.
Είναι εμφανής η συναισθηματική φόρτιση του συγγραφέα, η καριέρα του οποίου τερματίστηκε πρόωρα λόγω της εμπλοκής του στην εν λόγω υπόθεση, που οδηγεί και σε μια προσπάθεια εξωραϊσμού όσον αφορά τον βίο και την προσωπικότητα του Οτσαλάν. Τέλος, θυμηδία προκαλούν οι περιγραφές της εσωτερικής κατάστασης στην ΕΥΠ και οι περίεργες δραστηριότητες των συνδικαλιστών που δεν συνάδουν προς μια σύγχρονη υπηρεσία πληροφοριών.
Πέραν των τεσσάρων μελετών που παρουσιάσαμε με συνοπτικό τρόπο, ενδιαφέρουσα είναι και η δραστηριότητα του ερευνητικού ινστιτούτου RIEAS (Research Institute for European & American Studies), το οποίο, υπό την καθοδήγηση του δρος Γιάννη Νομικού, έχει δημοσιεύσει αρκετές αναλύσεις ελλήνων και ξένων ειδικών σε θέματα πληροφοριών.
Εν κατακλείδι, κοινή διαπίστωση όσων ασχολούνται με θέματα εθνικής ασφαλείας είναι η ανάγκη συντονισμού και αποτελεσματικής συνεργασίας μεταξύ των υπηρεσιών πληροφοριών (ΕΥΠ, ΓΕΕΘΑ, Διεύθυνση Κρατικής Ασφάλειας και Αντιτρομοκρατική, υπουργείο Εξωτερικών, Λιμενικό Σώμα), καθώς και η πλήρης και άνευ όρων αξιοκρατία στη στελέχωση και οργάνωση των υπηρεσιών. Εχουν γίνει κάποια βήματα, αλλά θα καταφέρουμε να φθάσουμε στο επιθυμητό επίπεδο;

Του Θάνου Π. Ντόκου, γενικού διευθυντή του Ελληνικού Ιδρύματος Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής.